Stomende Sjostakovitsj

Utrecht, 18-3-2013 – Met een daverend applaus beloonde het publiek in Vredenburg Leidsche Rijn gistermiddag het Noord Nederlands Orkest en dirigent Stefan Asbury, voor hun vertolking van de Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. De Britste Asbury vuurde zijn krachten aan tot een dampende en stomende interpretatie, die niemand onberoerd liet. De finale mokerslagen van dit monumentale werk lieten overtuigend horen hoe vertrapt de componist zich voelde door het irrationele Sovjetregime.

Sjostakovitsj componeerde zijn Vijfde Symfonie in 1937, niet lang nadat zijn opera De Lady Macbeth van het district Mtsensk in het artikel ‘Chaos in plaats van muziek’ met de grond gelijk was gemaakt – op instigatie van Stalin. Hoewel de opera al twee jaar met groot succes in binnen- en buitenland werd uitgevoerd, nam de ‘geliefde leider’ tijdens een voorstelling aanstoot aan de dissonante klanken en de ‘negatieve’ boodschap. (Een vrouw wordt verstikt door haar milieu en doodt zowel haar echtgenoot als haar minnaar.) Om zijn hachje – lees, zijn leven – te redden, componeerde Sjostakovitsj deze symfonie, die tonaler was dan zijn voorgaande werken. Een criticus omschreef het resultaat als ‘het creatieve antwoord van een sovjetcomponist op terechte kritiek’.

Maar hoewel Sjostakovitsj terugkeerde naar de gangbare vierdeligheid, al te opvallende dissonantie achterwege liet en de toehoorder vergast op herkenbare en memorabele melodieën, is de onderliggende dreiging onmiskenbaar. De kolkende ritmiek in het eerste en laatste deel, de vele solisten die zich met gloedvolle thema’s dapper tegen het geweld van de massa verheffen, de intense klaagzang in het derde deel, het zijn niet mis te verstane verwijzingen naar het leed dat de Russische bevolking moest dragen. Geen wonder dat het publiek na de première in Leningrad op 21 november 1937 maar niet wilde ophouden met klappen. Na een half uur doofde men de lichten in de zaal, om de mensen te bewegen weg te gaan.

Stefan Asbury en zijn musici wisten de onheilszwangere en tragische sfeer uitstekend te treffen. De razend lastige hoornpassages werden groots en meeslepend neergezet, een enkele gemiste inzet en een soms wat rafelige ritmiek daargelaten. Ook de overige koperblazers troffen precies de juiste toon en de snoeiharde slagen op de grote trom aan het slot van de symfonie waren letterlijk overdonderend. In het boek Getuigenis zei Sjostakovitsj over dit einde: ‘Je moet wel gek zijn om niet te horen dat hier iemand met een stok geslagen wordt: je zult vrolijk zijn, je zult vrolijk zijn! Tot je gebroken wegloopt, al mompelend: ik zál vrolijk zijn.’

Voor de pauze klonk het Tweede Vioolconcert van Sjostakovitsj’ grote rivaal Sergei Prokofjev, dat in dezelfde periode ontstond, 1935. Keerde Sjostakovitsj noodgedwongen terug naar een toegankelijkere klanktaal, Prokofjev was begin jaren dertig zelf op zoek gegaan naar ‘een nieuwe eenvoud’. Hij verhuisde in 1936 vrijwillig vanuit Parijs terug naar de Sovjetunie, in de overtuiging dat zijn nieuwe stijl daar goed zou aanslaan – wat aanvankelijk ook zo was.

Het Tweede Vioolconcert zit boordevol lyrische melodieën, maar kent ook passages met de wervelende ritmiek die we kennen van Prokofjevs meer tegendraadse werken als het ballet Le pas d’acier en zijn opera De Vuurengel. De solist Charlie Siem heeft een prachtig zangerige toon, die echter wat klein is en niet alle uithoeken van de – zeer goed gevulde – zaal bereikte. Het in kleine bezetting spelende Noord Nederlands Orkest begeleidde bekwaam, maar het echte vuur klonk dus pas na de pauze, in de groots bezette Vijfde van Sjostakovitsj: Prokofjev bleek geen partij voor de verzengende noten van zijn vijftien jaar jongere collega.

Thea Derks tijdens inleiding op Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj

#CharlieSiem #NoordNederlandsOrkest #Prokofjev #Sjostakovitsj #StefanAsbury #TheaDerks #VredenburgLeidscheRijn

Van Han-Na Chang tot Marie Jaëll, Olga Neuwirth en meer

Ik heb mijn blog schandelijk verwaarloosd de afgelopen periode, het was een beetje druk….

Op 9 mei kwam mijn vriend Huang Ruo weer naar Amsterdam, voor het tweede deel van zijn verblijf op uitnodiging van het Concertgebouw, waar hij dit seizoen huiscomponist is. We gingen samen naar een uitvoering van Don Giovanni van Mozart in de Stopera. De regie viel helaas niet mee… Een maand later sprak ik Huang Ruo voor het coverartikel van het oktobernummer van Preludium. Die maand speelt het Carducci Quartet het voor hen gecomponeerde strijkkwartet The Flag Project.

Huang Ruo + Thea Derks, Stadskantine A’dam 6-6-2016

Voor Cultuurpers deed ik een interview met de Koreaans-Amerikaanse cellist/dirigent Han-Na Chang. Zij maakte haar Nederlandse dirigentendebuut met het Noord Nederlands Orkest, waarmee zij het Eerste Pianoconcert van Tsjaikovski uitvoerde, met Nelson Goerner aan de piano. Na de pauze stond de Tiende Symfonie van Sjostakovitsj op het programma.

Chang is een interessante, frisse vrouw, die de musici zelfverzekerd en met veel elan door de muziek voerde. Ik bezocht het concert op 27 mei in het Concertgebouw in Amsterdam en werd getroffen door het hoge niveau van de uitvoering.  Na afloop: op de foto!

Han-Na Chang + Thea Derks Concertgebouw 27-5-2016 NNO

Een week eerder, op 15 mei, overleed de Nederlandse componist Bernard van Beurden. Een charmante en enthousiasmerende persoonlijkheid, die zich zijn leven lang inzette voor amateurmuziek. Hij schreef aansprekende stukken, waarin hij niet op de hurken ging maar veel van de musici vergde. Maar nooit té veel, hij wist hen te overtuigen ook de moeilijkere noten met vuur te verdedigen. Ik schreef een in memoriam voor Cultuurpers. Als eerbetoon draaide ik in Panorama de Leeuw XX zijn Mis voor sopraan, accordeon, cello en harmonieorkest uit 1989.

Donderdag 19 mei verzorgde ik de inleiding bij het concert ‘Chopin in Bohemen’ van Amsterdam Sinfonietta in TivoliVredenburg in Utrecht. Op het programma stond – uiteraard – het Tweede Pianoconcert van Chopin, met Khatia Buniatishvili aan de piano. De overige componisten waren Tsjechen: Antonín Dvorák, Erwin Schulhoff en Pavel Haas. Ik sprak o.a. met de – Hongaarse! – cellist Ors Kószeghy.

Ors Köszeghy + Thea Derks TivoliVredenburg 19-5-2016

Zondag 29 mei was ik bij een concert in Museum Kröller-Müller in Otterlo, georganiseerd door 401 Nederlandse Opera’s, een organisatie die zich inzet voor vergeten Nederlands operarepertoire. Er werd een hele reeks onbekende aria’s en duetten uitgevoerd, gelardeerd met enkele instrumentale intermezzi. Ik schreef een bespreking voor Cultuurpers.

De hele maand mei luisterde ik met veel plezier naar de muziek van Marie Jaëll, een Franse pianist en componist die geweldige muziek componeerde, waarin ze haar tijd vaak ver vooruit was. Heel fijn dat Palazzetto Bru-Zane nu een boekje met daarin drie cd’s heeft uitgebracht, met uitmuntende uitvoeringen. Dat laat bij vrouwelijke componisten nogal eens te wensen over helaas. Kortom, voorbeeldig, zoals te lezen in mijn recensie. Jaëll is voor mij een grote ontdekking, die veel meer bekendheid zou moeten krijgen.

Marie Jaëll

Op 31 mei sprak ik uitgebreid met Louis Andriessen, jarenlange kompaan van Reinbert de Leeuw, die ook zijn nieuwste opera, Theatre of the World in première bracht. Plaats van handeling was Los Angeles, maar aangezien het een coproductie betrof met het Holland Festival, werd zijn opera ook in Nederland uitgevoerd, in Theater Carré. Het – behoorlijk onnavolgbare – libretto is geïnspireerd op de laatste levensuren van de Jezuïtische wetenschapper Athanasius Kircher (1601-1680). Ons gesprek was er niet minder geanimeerd om. En de muziek was mooi en zeer afwisselend.

Thea Derks + Louis Andriessen 31-5-2016

Vanwege het Holland Festival zit de agenda deze maand sowieso stevig vol. Op 9 juni speelde London Sinfonietta de double-bill The Cure/The Corridor van Harrison Birtwistle in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Ik schreef een voorbeschouwing en trof na afloop de altviolist Paul Silverthorne, met wie ik enkele malen een nieuwemuziekfestival in Odessa had bezocht. Tot mijn verrassing was ook Birtwistle zelf aanwezig, die ik in het verleden vaker heb geïnterviewd. We gingen samen met dirigent Geoffrey Paterson op de foto.

Geoffrey Paterson – Harry Birtwistle – Thea Derks MGIJ 9 June 2016

Een dag later deed ik de inleiding bij de Nederlandse première van Oh komm, Heiliger Geist voor koor, orkest, bas en sopraan van Sofia Goebaidoelina. Een bijzonder werk, zoals eigenlijk al haar stukken. Meeslepend in zijn heftige geloofsbelijdenis, met een indrukwekkend stamelend koor, dat als het ware huivert voor de komst van de goddelijke genade. Ik maakte voor de live uitzending van het AVROTROS Vrijdoncert een reportage.

Woensdag 15 juni zat ik alweer in de Stopera, voor een uitvoering van Pique Dame van Tsjaikovski. Prachtige muziek, piekfijn uitgevoerd door het Koor van De Nationale Opera en het Koninklijk Concertgebouw o.l.v. Mariss Jansons. Jammer van de wonderlijke regie, waarin Tsjaikovski zelf als handelend personage werd opgevoerd. Dat is op zich nog niet zo erg, maar dat hij samenviel met Vorst Jeletski was buitengewoon verwarrend.

Focus componist van het Holland Festival was dit jaar Olga Neuwirth, de Oostenrijkse componist wier opera Bählamms Fest ik zeer bewonder. Die stond echter niet op het programma, wel drie andere stukken. Ik schreef alle toelichtingen en een muzikaal portret voor het Holland Festival.

Haar in de Gashouder uitgevoerde, avondvullende Le Encantadas viel een beetje tegen. Neuwirth wil er te veel inhoud in stoppen en blijft qua muzikaal idioom een beetje hangen in de vroegere avant-garde. Ook haar stuk Torsion voor fagot solo stond op de rol, tijdens een puntgaaf concert van de Franse meesterfagottist Pascal Gallois in het Bimhuis op zondag 19 juni. Klapper van de avond was Dialogue de l’ombre double van de eerder dit jaar overleden Pierre Boulez.

Joey Roukens na afloop van Morphic Waves, Concertgebouw Amsterdam, 20-6-2016

Last but not least bezocht ik maandag 20 juni een concert van het Nederlands Philharmonisch Orkest in het Concertgebouw. Joey Roukens is dit seizoen hun huiscomponist en had een nieuw stuk gecomponeerd, Morphic Waves. Een zinderend werk, dat in grote golven de zaal overspoelde, maar af en toe tot rust kwam met lyrische en ingetogen soli van fluit, viool en andere instrumenten. Ik genoot van het uitbundige slagwerk, waarop ik vanaf mijn podiumplaats uitstekend zicht had.

Tussen de bedrijven door werk werk ik aan een toelichting bij Der nächtliche Wanderer van Reinbert de Leeuw, voor een concert in de vermaarde BBC Proms op 4 augustus.

#401NederlandseOperaS #AmsterdamSinfonietta #AthanasiusKircher #AVROTROSVrijdagconcert #BählammsFest #BernardVanBeurden #Concertgebouw #Cultuurpers #DeNationaleOpera #DonGiovanni #GeoffreyPaterson #HanNaChang #HarrisonBirtwistle #HollandFestival #HuangRuo #JoeyRoukens #KröllerMüller #LouisAndriessen #MarieJaëll #MorphicWaves #MuziekgebouwAanTIJ #NederlandsPhilharmonischOrkest #NelsonGoerner #NoordNederlandsOrkest #OlgaNeuwirth #OrsKöszeghy #PanoramaDeLeeuw #PascalGallois #PaulSilverthorne #PierreBoulez #PiqueDame #ReinbertDeLeeuw #Sjostakovitsj #SofiaGoebaidoelina #TheCorridorTheCure #TheaDerks #TheatreOfTheWorld #TivoliVredenburg

Intrigerende toneelvoorstelling ‘De kwestie Sjostakovitsj’ in première in de Schuur Haarlem

René Groothof, Dick van den Toorn en Yari van der Linde brengen met ‘De kwestie Sjostakovitsj’ een ontroerend, geestig en muzikaal toneeldrama tegen de achtergrond van een dictatoriaal regime. De bijzondere voorstelling gaat...

https://www.haarlemupdates.nl/2023/12/30/intrigerende-toneelvoorstelling-de-kwestie-sjostakovitsj-in-premiere-in-de-schuur-haarlem/

#Haarlem #Schuur #Sjostakovitsj #Toneeldrama

Vanmiddag laatste voorstelling in #tivolivredenburg in #Utrecht van #Pynarello. Vanaf 15:00 laten we het dak van de grote zaal knallen!

Zie je vanmiddag bij de Overwinningssymfonie van #Sjostakovitsj :-)

Nog brak van gister? Dan echt niet meer! 🏳️‍🌈