Alexander de Grote op weg naar Gaugamela

Ik liet u gisteren achter bij de brug die Hefaistion, de beste vriend van Alexander de Grote, over de Eufraat aan het bouwen was, toen aan de overzijde van de rivier het leger arriveerde van Mazaios. Hij was een Babyloniër in Perzische dienst. Alexanders biograaf Arrianus vertelt:

De Macedoniërs hadden nog geen verbinding gemaakt die doorliep tot aan de andere oever, omdat ze vreesden dat de troepen van Mazaios het bruggenhoofd zouden aanvallen. Maar toen Mazaios hoorde dat Alexander zelf in aantocht was, sloeg hij met zijn hele leger op de vlucht. Zodra hij weg was, werden de bruggen doorgetrokken naar de overkant en ging Alexander er met zijn leger overheen.noot Arrianus, Anabasis 4.9.14-15; vert. Simone Mooij.

Een Macedonische nederlaag

Arrianus’ idee dat Mazaios op de vlucht sloeg toen de Macedonische koning naderde, gaat direct of indirect terug op de woorden waarmee Alexander, Parmenion en de andere commandanten de gebeurtenis aan hun soldaten uitlegden. Het zal hen zeker bemoedigd hebben dat het eerste treffen met de vijand tijdens deze operatie was uitgelopen op zo’n gemakkelijk succes.

De Macedonische generale staf heeft ongetwijfeld beter geweten. Weinig manoeuvres van Perzische commandanten waren namelijk zó succesvol als die van Mazaios. Alexander was van plan geweest langs de rivier op te rukken naar Babylon, waar hij de aanwezigheid vermoedde van Darius’ nieuwe leger. De schepen die als drijvers voor de bruggen waren benut zouden dienen om het zware materieel te vervoeren. Deze route was de kortste en was bovendien bekend uit de Anabasis van Xenofon. Nu bleek echter dat Darius de weg had geblokkeerd. Het was al na de oogsttijd en in het rivierdal lag het graan opgeslagen in versterkte nederzettingen die Mazaios eenvoudig kon verdedigen of vernietigen. Zijn aftocht richting Babylon betekende dat de Macedoniërs nergens voedsel zouden vinden.

Ze waren gedwongen een andere route te nemen en dat kon alleen de zogeheten Koninklijke Weg zijn, waarvan Alexander wist dat die ergens in het onbekende oosten lag, door de gebieden achter de rivier de Tigris. En het was ronduit onmogelijk snel door Mesopotamië op te rukken in die richting. Op deze breedte bestaat het gebied tussen de twee grote stromen uit een onbegaanbare woestijn, waar het in de hoogzomer al snel 50 graden is. De Romeinse Peutingerkaart typeert het gebied als “wegens watergebrek verlaten en onbewoonbare vlakten” en het is ook in de moderne tijd een obstakel. De ingenieurs die eeuwen later de Bagdadspoorlijn zouden aanleggen, kozen niet voor niets voor een tracé over de minder droge steppe in het noorden. Dat was ook het gebied waar de Macedoniërs nu doorheen zouden trekken, om de woestijn heen.

Darius’ opmars

Toen Darius vernam dat Alexander zich had laten dwingen tot deze omweg en oprukte naar de Tigris, trok hij vanuit Babylon naar het noorden om slag te leveren in het kerngebied van het voormalige koninkrijk Assyrië. Hij wist dat zijn vijand hier vroeg of laat naar toe zou komen en zocht een ruim strijdperk uit waar zijn numerieke meerderheid, anders dan bij Issos, goed tot haar recht zou komen. Zijn commandocentrum richtte hij in te Arba’il (het huidige Erbil), een hooggelegen versterking die befaamd was om haar heiligdom voor de vruchtbaarheidsgodin Ištar en getuige haar naam “vier-godenstad” nog meer cultusplaatsen bezat

Het was een uitstekende basis. Hier kwam namelijk de Koninklijke Weg samen met de wegen naar Armenië en de oostelijke satrapieën, zodat het eenvoudig was een groot leger samen te trekken. Het door Darius geselecteerde slagveld lag vijfenzeventig kilometer noordwestelijker bij een heuvel die de vorm had van de bult van een dromedaris en daarom werd aangeduid met de Semitische naam van dat dier, gammalu. De Macedoniërs verbasterden de plaatsnamen tot Arbela en Gaugamela.

Toen de Perzen het terrein hadden geëgaliseerd om het berijdbaar te maken voor strijdwagens en ruiters, was het zaak ervoor te zorgen dat Alexander zich niet naar een andere plaats begaf. Darius liet zijn tegenstander daarom ongestoord oprukken door het zuidoosten van het huidige Turkije. Het gebied deed de Macedoniërs denken aan hun vaderland en ze doopten de waterrijke stad Urhai, gelegen op een hoog boven de vlakte uitstekende rots, om tot Edessa, naar een Macedonische stad die net zo hoog lag en beroemd was om haar waterval. In het nabijgelegen Harran liet Alexander zijn mannen enkele dagen rusten en moet hij, gelovig als hij was, hebben geofferd in de tempel voor de maangod Sin. Via het bosrijke Nisibis bereikten de Macedoniërs op 18 september 331 v.Chr. de Tigris, ergens ter hoogte van de huidige Eski Mosul stuwdam.

In de val

De Macedoniërs marcheerden een val in. Darius had het leger van Mazaios, dat zich inmiddels bij hem had gevoegd, vooruit gestuurd om het gebied te brandschatten. Alexanders troepen vonden onvoldoende voedsel om zich genoeg te voeden, maar voldoende om niet terug te keren. Overal staken Mazaios’ Babylonische ruiters de rieten daken van de huizen, de korenschoven, de gewassen en de voorraden in brand. De voorde door de Tigris ontruimden ze na een korte schermutseling: Mazaios liet de Macedoniërs verder in de fuik lopen.

Ze waren nu in Assyrië. Hoewel het machtige koninkrijk met die naam al drie eeuwen daarvoor was onderworpen door de Babyloniërs, wier imperium weer was opgenomen in dat van de Perzen, sprak de naam “Assyrië” nog altijd tot de verbeelding. De val van de eens zo machtige hoofdstad Nineveh had ook in Europa indruk gemaakt.

Uit de Babylonische Astronomische Dagboeken weten we dat op de avond van de Macedonische oversteek paniek uitbrak in het Perzische leger. Het ligt voor de hand de oorzaak daarvan te zoeken in het nieuws dat de vijand de rivier was overgestoken. Maar in feite was er geen reden voor paniek. Alexander had exact gedaan wat de grote koning wilde. Door de doorwaadbare plaatsen in de Eufraat en de Tigris vrijwel onbewaakt te laten, had de Pers bewerkstelligd dat zijn vijand optrok naar het slagveld van zíjn keuze. Darius was de situatie volledig meester en zijn zege leek gegarandeerd.

Over de slag bij Gaugamela heb ik al geblogd. U leest hier hoe slechte voortekens werkten als self-fulfilling prophecy en leidden tot de Perzische nederlaag. Volgende maand vervolg ik deze reeks met Alexanders opmars vanuit Assyrië naar Babylon.

[Een overzicht van alle blogjes over Alexander de Grote is hier.]

Yazids

Also spelled Yesidis.

They’re a Kurdish-speaking endogamous religious group indigenous to Kurdistan, a geographical region in Western Asia that includes parts of Iraq, Syria, Turkey, & Iran, with small numbers living in Armenia & Georgia (the country). Endogamy is the cultural practice of only marrying within a specific social group, religious denomination, caste, or ethnic group. The majority of the Yazidis remaining in the Middle East today live in Iraq, primarily in the governorates of Nineveh & Duhok.

Yazidism came about through a complex historical process involving a pre-Islamic Kurdish religious substratum & teachings of Sheikh Adi ibn Musafir. Generally, scholars regard Yazidism as an independent religious tradition with deep roots in ancient Iranian beliefs, shaped by later Sufi influences. Yazidism was adopted by many Kurdish tribes & Emirates. It reached as far west as Antioch & as far east as Sulaymaniyah. Sulaymaniyah/Slemani is a city in the East of the Kurdistan region of Iraq.

Yezidi manuscripts (called misurs) were written in the 13th century. It contains lists of Kurdish tribes affiliated with Yezidi Pir saints. Only 2 of the 40 total manuscripts have been published so far. Namely, the Misur of Pir Sini Darani & the Misur of Pir Xetib Pisi. The list in the Misur of Pir Sini Darani includes several large tribes that have been largely or fully Islamized today.

From the 14th century on, Yazidis developed their own religious & political institutions in the areas where they lived. The Yezidi territories were divided into 7 administrative centers. Each has its own Sincaq (This is an administrative division of the Ottoman Empire). More commonly known as Tawis among the Yezids. Sincaqs are sacred bronze effigies bearing the image of a bird or peacock to symbolize Tawusi Melek. They serve as symbols of power for each administrative center.

Every 6 months, the Yezidi Quwals, who are trained reciters of Qewls & other forms of sacred oral Yezidi tradition, were sent out to other Yezidi-inhabited areas with military protection from the central administrative region of Shekhan & the spiritual center of Lalish.

This tradition serves to preserve the Yazidi faith & doctrine. The Qewals, supported by voluntary alms, led a Sincaq through Yazidi villages to maintain spiritual legitimacy & symbolize the authority of Lalish & the Mir.

During WWI, the Armenian genocide of 1915 caused a mass exodus of Yazidis from Van, Kars, & Bazid, Turkey. Together with many Armenians, they fled from the Ottoman Empire in masses to Transcaucasia (a.k.a. South Caucasus. This is located on the border of Eastern Europe & West Asia, which straddles the southern Caucasus Mountains.).

They followed their families/relatives who had already migrated to the territories of the Russian Empire after fleeing during the Russo-Turkish wars in 1828-1829 & 1877-1878. In May 1918, Ottomans crossed the Akhuryan River to invade the Armenian Republic. The Yezidi participation in the decisive Battle of Sardarabad is still commemorated by Armenians.

Yazidism is a monotheistic faith based on belief in 1 God, who created the world & entrusted it into the care of a Heptad of the 7 Holy Beings. Often known as angels or heft sirr (the 7 Mysteries). Preeminent among these is Tawusi Melek (also known as Melek Taus), the Peacock Angel. Traditionally, Yazidis who marry non-Yazidis are considered to have converted to the religion of their spouse.

Make a one-time donation

Your contribution is appreciated.

Make a monthly donation

Your contribution is appreciated.

Make a yearly donation

Your contribution is appreciated.

The Lions by the River Tigris

Een mevrouw die ik niet kende mailde me over de première van een film die ik niet kende over een stad die ik wel ken: Mosul. Zoals u zich misschien herinnert, is die stad in 2014 door de zogenaamd islamitische staat bezet, voerde zij een schrikbewind en werd de stad in 2017 bevrijd. Ietwat ironisch – dit is een eufemisme – is dat de coalitietroepen voorzichtig om de resten van de antieke Assyrische hoofdstad Nineveh heen trokken, maar dat het middeleeuwse stadscentrum eindigde als puinhoop. Terroristen bliezen de scheve minaret van de Nuri-moskee op. (Die is overigens inmiddels gerestaureerd, een jaar sneller dan gepland.)

Ik blogde al eens over mijn bezoek in 2021. Mijn vriendin komt al sinds 2001 in Mosul, dus we hadden alle reden om op de uitnodiging in te gaan – en The Lions by the River Tigris bleek een heel mooie film. Of een documentaire. De grens tussen wat in scène was gezet en wat ongeregiseerd was, oogde vloeiend. Ik weet niet goed hoe filmmakers daar tegenaan kijken, en het is ook niet zo heel erg belangrijk, want het verhaal van The Lions by the River Tigris is boeiend genoeg.

De leeuwen uit de titel zijn niet slechts, zoals ik verwachtte, de bewoners die de bezetting hebben doorstaan en nu hun leven hernemen. Centraal staan de leeuwen die het portaal sieren van een monumentaal maar verwoest woonhuis. Eén van de bewoners blijft naar die bouwval terugkomen, zoekend naar objecten die het leven in dat huis documenteren, zoals een fotoalbum en visnetten. Het laatste wat hij zal doen, is het huis opgeven. Hij verdedigt het tegen een metaaldief en hoopt op de herbouw die de Iraakse overheid hem in het vooruitzicht heeft gesteld.

Tegenover hem staat een man die een museum aan het inrichten is met herinneringen aan het eerdere Mosul. Hij zou dolgraag het leeuwenreliëf verwerven, wil er goed voor betalen en is aanhoudend, maar de tegenstelling is er. Het zijn twee manieren om de ziel van de oeroude stad te bewaren – en dat verenigt de twee mannen: ze weigeren Mosul op te geven. Voor wie het alvast wil weten: er komen niet minder dan twee oplossingen.

Het fijne is dat de film gaat over gewone mensen en niet over de grote monumenten. Er is weliswaar wat zijdelingse aandacht voor het archeologische museum, en mijn vriendin en ik aarzelden of we de kerk van Onze Lieve Vrouwe van de Klok herkenden, maar dat is het. Niets dus over de Nuri-moskee, niets over de archeologen die momenteel actief zijn in Nineveh. Het verhaal beperkt zich tot twee vrij gewone mannen en enkele van hun familieleden en vrienden. Officieel erfgoed heeft – althans in deze film – niets van doen met de ziel van de stad. Dat lijkt me een interessant punt ter overweging.

Ondertussen toont de film vooral veel verwoesting. Je ziet voortdurend puin en muren waarop de ontmijners “safe” hebben geschreven. Dat wil niet zeggen dat er niet af en toe mensenbotten worden gevonden. Pas aan het einde van The Lions by the River Tigris zien we beelden van opgeruimde straten, maar ik had het idee dat de makers het contrast wat al te vet aanzetten. Ik zal, na een bezoek van koud twee dagen, niet claimen dat ik een kenner ben, maar het deel van Mosul dat ik zag (vooral het centrum) lag in 2021 al minder in puin. De film eindigt met de weer groen uitlopende natuur. Dat dit een cliché is, stoort gelukkig allerminst.

Want dit is een mooie film. Wat ik indrukwekkend vond, waren de vaak terloopse opmerkingen van de mensen. “I.S.I.S. haatte kunst, haatte alles wat bij de cultuur van dit land hoort.” Ontroerend vond ik de muzikant die zijn instrument had verborgen tijdens de terreur en zich had voorgenomen om na de bevrijding overal muziek te gaan maken. De film gaat over mensen die vasthouden aan hun waardigheid, die de ziel van hun stad – wat dat ook moge zijn – proberen/weten te bewaren en zichzelf overtreffen. Aanbevolen.

The Lions by the River Tigris is vanaf vandaag te zien in de bioscoop.

Het belang van de Nineveh-expositie in het RMO

Een paar weken geleden kreeg ik een mailtje dat me nogal verbaasde. Ik kreeg het verwijt dat ik veel aandacht besteedde aan de Nineveh-tentoonstelling in het Rijksmuseum van Oudheden. Dat ging ten koste van de aandacht die ik behoorde te besteden aan Griekenland en Rome.

Ik kan daarop natuurlijk antwoorden dat als iemand wil dat er meer wordt geblogd over de klassieke Oudheid, het hem of haar vrijstaat zelf elke dag een blogstukje te schrijven. (“Ik hoop dat hij zijn pols verrekt,” zoals Gerrit Komrij in een soortgelijke situatie opmerkte.) Ik kan ook antwoorden dat je pas kwaliteitseisen kunt stellen aan mijn werk als ik een verplichting zou zijn aangegaan tegenover een subsidiegever, maar ik ben zo vrij te denken dat die subsidiegever wel tevreden zou zijn. Als iemand namelijk zou vaststellen wat in 2017 de belangrijkste te beschrijven oudheidkundige onderwerpen waren, scoorde de Nineveh-expositie hoog. En eigenlijk precies om de reden die mijn correspondent aangaf: omdat het niet gaat over Griekenland en Rome.

Ik heb het vaker geschreven: er was ooit een sjabloon waarin de oud-Oosterse culturen golden als wreed, religieus en despotisch, terwijl Griekenland gold als humaan, rationeel en democratisch. Dat sjabloon is al heel lang geleden weerlegd in boeken met programmatische titels als The Greeks and the Irrational en in publicaties over het ontstaan van de empirische wetenschap in Babylonië. Desondanks zijn er nog wel mensen die het sjabloon uitdragen en de trieste waarheid is dat het idee van een “clash of civilizations” eind twintigste eeuw door Samuel Huntington opnieuw op de agenda is geplaatst. Het sjabloon beïnvloedde de Amerikaanse neocons die hun land in de onzalige oorlog met Irak stortten.

Niet dat we géén aandacht aan Griekenland en Rome moeten besteden. Ik schrijf er dan ook regelmatig over. Weinig is zo mooi als Homeros’ Ilias of het Pantheon in Rome. De lijst museumvoorwerpen legt de nadruk op de Griekse en Romeinse kunst. Het is dus niet dat ik tegen Griekenland en Rome ben, maar ik ben wel tegen het sjabloon dat hun uitzonderlijk belang geeft. De tentoonstelling over Nineveh toont waarom het Nabije Oosten gewoon uit zichzelf interessant is en niet slechts in de geschiedenisboekjes hoeft te figureren als een soort duistere periode waaraan de mensheid zich onttrok dankzij een Grieks wonder. Dat alleen al maakt de Nineveh-expositie de moeite meer dan waard.

Maar er is meer.

Assyrië, Babylonië, Syrië, Anatolië en in mindere mate ook Egypte maken niet alleen deel uit van een te lang genegeerde cultuur; het is ook een cultuur die actief is vernietigd. Dat begon al voor de plundering van het museum in Bagdad. Talloze verzamelaars in West-Europa, Russische miljonairs, Golfstaat-sjeiks en Amerikaanse christelijke collectioneurs hebben geplunderde voorwerpen gekocht, de prijs voor oudheden opgedreven en plundering nog aantrekkelijker gemaakt. De verwoesting van het erfgoed in noordelijk Irak is bij dit misdrijf slechts de laatste fase geweest.

De Nineveh-expositie besteedt daaraan weinig aandacht omdat men de zogenaamd Islamitische Staat geen platform wil bieden. Het museum besteedt des te meer aandacht aan de zorg voor het erfgoed. Ik heb weleens geblogd over het gebruik van 3D-printers om verloren voorwerpen een soort tweede leven te geven. Ieder zal in de Nineveh-expositie een ander zwaartepunt leggen, maar voor mij was het de zaal over de erfgoedzorg. Als die faalt, valt eigenlijk de hele culturele sector weg.

En dat brengt me op een laatste punt, dat misschien wat triviaal oogt na het voorafgaande. Museumtijdschrift organiseert momenteel een verkiezing van uw favoriete tentoonstelling in 2017. Ik vind dat soort verkiezingen kinderachtig en getuigen van een ontluisterend gebrek aan redactionele ambitie. Sterker nog, doordat zulke wedstrijden de aandacht vestigen op exposities die allang aandacht hebben gehad – en ja, ik ben guilty as charged – doen ze andere, vaak kleinere tentoonstellingen in andere musea tekort. Analoog aan de prijzencircussen van de boekhandel doen dit soort wedstrijden onze cultuur verschralen.

Ik zou er normaal gesproken dus geen aandacht aan hebben besteed. Of ik zou de fiolen van mijn toorn erover hebben uitgegoten. Maar vandaag nodig ik u toch uit om te stemmen op de Nineveh-expositie. Zonder de andere tentoonstellingen tekort te willen doen: de tentoonstelling in het RMO toont waarom erfgoedzorg belangrijk is. En zonder die zorg zouden die andere exposities überhaupt ondenkbaar zijn.

Naschrift 20 april

Het RMO heeft zijn museumprijs gewonnen.

#clashOfCivilizations #Irak #Nineveh #RijksmuseumVanOudheden