De moord op Julius Caesar (1): de vooravond

Voor oudheidkundigen staat de datum van morgen, 15 maart dus, in rode letters op de kalender. Iemand die een burgeroorlog ten einde had gebracht en Italië zijn rust had teruggegeven, werd bloedig om het leven gebracht. Omdat ik over de moord op Odoaker op 15 maart 493 al eens heb geblogd, moeten we het maar hebben over die andere moord die plaatsvond op 15 maart – ofwel de iden van maart. U bent dus voor de 154e keer aanbeland in de naar een climax lopende reeks “Wat deed Julius Caesar 2069 jaar geleden?”

Hoezo, de iden van maart?

Voor ik daar op inga, eerst maar even een woord over die rare uitdrukking “de iden van maart”. De Romeinen hadden van oorsprong een maankalender, met enkele gemarkeerde momenten. De dag waarop een priester (of een andere functionaris, ik ga dat even niet opzoeken) de nieuwe maan waarnam, heette de kalendae, wat zoiets wil zeggen als “omroepen” dat de maansikkel was gezien, zodat de nieuwe maand was begonnen. De volle maan heette de idus of eidus, en in het Nederlands iden. Het eerste kwartier heette nonae en de dag vóór zo’n dag-met-een-naam heette de pridie, de “voordag”. Verder waren er complexe systemen om schrikkelmanen in te voegen en om de dagen namen te geven. Zo heette de dag die wij 26 januari noemen destijds “zeven dagen voor de kalendae van februari”. Van een volk dat 188 noteerde als CLXXXVIII, moeten we ook maar niets praktischers verwachten.

Het systeem was niet alleen complex, het was ook manipuleerbaar. Bijvoorbeeld als het omroepen van de kalendae de priester om hem moverende redenen niet goed uitkwam. Of als het politiek opportuun was een schrikkelmaan over te slaan (en nieuwe magistraten eerder te laten aantreden) of in te voegen (en de zittende magistraten wat langer te handhaven). Vandaar – ik heb het eerder verteld – de kalenderhervorming van Julius Caesar. Waardoor de “voordag van de iden van maart” voortaan gewoon 14 maart heette en de dag waarop Caesar werd vermoord gewoon 15 maart. De uitdrukking “de iden van maart” was in 44 v.Chr. al een archaïsme en het is een vreemd soort eruditie de uitdrukking te gebruiken.

De tafelgesprekken van Julius Caesar

Maar goed. Daar gaan we het morgen over hebben. Nu de vraag wat Caesar op 14 maart deed. Toevallig weten we dat van zijn biograaf Suetonius.

Nog op de dag vóór de moord, toen tijdens een diner ten huize van Marcus Lepidus ter sprake kwam wat de aangenaamste wijze van sterven was, had hij zijn voorkeur uitgesproken voor een plotselinge en onverwachte dood.noot Suetonius, Caesar 86; vert. Daan den Hengst.

Ook andere auteurs weten van dit gesprek.noot Bijv. Appianus, Burgeroorlogen 2.115. Wel verrekte toevallig natuurlijk, dat op de avond voordat moordenaars Caesar zouden doden, de conversatie zich concentreerde op zijn dood. Het is uiteraard denkbaar dat de anekdote is verzonnen. Het is ook denkbaar dat de uitspraak authentiek is, maar gedaan op een ander moment. Daarna is die zozeer met de moordaanslag geassocieerd geraakt, dat mensen de woorden hebben geplaatst aan de vooravond. De vakterm voor dit mechanisme is “epische verdichting”.

Er is nog een derde verklaring: het is werkelijk gezegd op de avond van 14 maart. Iemand heeft Caesar een waarschuwing willen geven. We weten dat er meer waarschuwingen zijn geweest, nog op de dag zelf, en we constateerden al dat Caesar op de hoogte was van samenzweringen (meervoud).

U begrijpt: morgen meer. Heel veel meer.

[Een overzicht van de reeks #RealTimeCaesar is hier.]

De eindredactie is anno 2026 naar de maan.

#stijnmeuris #maan